C# cho người mới #2: Điều kiện và vòng lặp

Vì sao cần điều kiện và vòng lặp

Game ra quyết định liên tục mỗi frame: người chơi có đang bấm nút nhảy không, HP còn bao nhiêu, enemy nào ở gần nhất. Những câu hỏi đó cần điều kiện. Còn khi phải kiểm tra 100 viên đạn, 50 enemy hay 64 ô inventory, bạn không thể viết tay từng dòng, bạn cần vòng lặp.

If / else: chọn nhánh

Cú pháp cơ bản

int health = 30;

if (health <= 0)
{
    Console.WriteLine("Game Over");
}
else if (health < 25)
{
    Console.WriteLine("Critical! HP thấp!");
}
else
{
    Console.WriteLine($"HP: {health}");
}

Thứ tự chạy: kiểm tra từ trên xuống, gặp điều kiện true đầu tiên thì chạy khối đó và bỏ qua toàn bộ phần còn lại. Vì vậy thứ tự quan trọng. Nếu đặt health < 25 lên trước health <= 0, HP bằng 0 sẽ rơi vào nhánh "Critical" và không bao giờ tới được "Game Over".

Kết hợp điều kiện

int stamina = 50;
bool isGrounded = true;

// AND: cả hai phải đúng
if (stamina > 20 && isGrounded)
{
    Console.WriteLine("Có thể dash!");
}

// OR: một trong hai đúng là đủ
if (health <= 0 || timeLeft <= 0)
{
    Console.WriteLine("Game Over!");
}

Toán tử ba ngôi: if/else viết trên 1 dòng

string status = (health > 0) ? "Alive" : "Dead";
int healAmount = (health < 50) ? 30 : 15;  // HP thấp thì hồi nhiều hơn
string display = $"HP: {health} ({(health > 50 ? "OK" : "LOW")})";

Chỉ nên dùng khi logic đơn giản. Lồng nhiều tầng thì quay về if/else cho dễ đọc.

Switch: nhiều nhánh theo một giá trị

Khi cần so một biến với nhiều giá trị cụ thể, chuỗi else if dài rất khó đọc. switch gọn hơn:

string weapon = "Bow";

switch (weapon)
{
    case "Sword":
        Console.WriteLine("Melee damage: 30");
        break;
    case "Bow":
        Console.WriteLine("Ranged damage: 20");
        break;
    case "Staff":
        Console.WriteLine("Magic damage: 40");
        break;
    default:
        Console.WriteLine("Unarmed: 5");
        break;
}

Lưu ý: C# không cho một case chạy tuột xuống case kế tiếp như C hay JavaScript. Vì vậy mỗi case có code phải kết thúc bằng một lệnh nhảy ra: thường là break, nhưng return, continue, goto hay throw cũng được. Quên thì compiler báo lỗi ngay. default xử lý mọi giá trị không khớp case nào.

Switch expression (C# 8 trở lên): gọn hơn nữa

int damage = weapon switch
{
    "Sword" => 30,
    "Bow"   => 20,
    "Staff" => 40,
    _       => 5  // _ là default
};
Console.WriteLine($"Damage: {damage}");

Cách này hợp khi bạn muốn gán một giá trị tùy theo điều kiện.

Vòng lặp for: khi biết số lần lặp

Cú pháp

// In số 0 đến 4
for (int i = 0; i < 5; i++)
{
    Console.WriteLine($"Iteration: {i}");
}

Ba phần: khởi tạo; điều kiện; bước nhảy. Vòng lặp chạy khi điều kiện còn true.

Ví dụ: spawn enemy

int enemyCount = 5;
for (int i = 0; i < enemyCount; i++)
{
    float spawnX = i * 3.0f;  // cách nhau 3 đơn vị
    Console.WriteLine($"Spawn enemy #{i + 1} tại x={spawnX}");
}

Output:

Spawn enemy #1 tại x=0
Spawn enemy #2 tại x=3
Spawn enemy #3 tại x=6
Spawn enemy #4 tại x=9
Spawn enemy #5 tại x=12

Lặp ngược

// Đếm ngược
for (int i = 10; i >= 0; i--)
{
    Console.WriteLine(i);
}
Console.WriteLine("GO!");

Vòng lặp while: khi không biết trước số lần

int bossHealth = 250;
int playerDamage = 40;
int turn = 0;

while (bossHealth > 0)
{
    turn++;
    bossHealth -= playerDamage;
    Console.WriteLine($"Turn {turn}: Boss HP = {bossHealth}");
}
Console.WriteLine($"Boss defeated sau {turn} turns!");

Bạn không biết trước boss chết sau mấy lượt, nó tùy vào máu và damage lúc chạy. Những trường hợp như vậy dùng while. Nhớ đảm bảo điều kiện sẽ có lúc thành false, nếu không vòng lặp chạy mãi.

Do-while: chạy ít nhất 1 lần

string input;
do
{
    Console.Write("Nhập mật khẩu: ");
    input = Console.ReadLine();
} while (input != "secret123");

Console.WriteLine("Đăng nhập thành công!");

Khác biệt: do-while kiểm tra điều kiện sau khi chạy thân vòng lặp, nên thân luôn chạy ít nhất 1 lần.

Break và continue

Break: thoát vòng lặp ngay

// Giả sử đã có sẵn: mảng enemies, biến player và hàm GetDistance
// Tìm enemy đầu tiên trong phạm vi
for (int i = 0; i < enemyCount; i++)
{
    float distance = GetDistance(player, enemies[i]);
    if (distance < 10.0f)
    {
        Console.WriteLine($"Phát hiện enemy #{i} trong phạm vi!");
        break;  // tìm thấy rồi, không cần lặp tiếp
    }
}

Continue: bỏ qua lượt hiện tại

// Giả sử đã có sẵn: teamSize và mảng teamHealth
// Hồi máu cho mọi đồng đội còn sống
for (int i = 0; i < teamSize; i++)
{
    if (teamHealth[i] <= 0)
        continue;  // đã chết, bỏ qua

    teamHealth[i] += 20;
    Console.WriteLine($"Healed member #{i}, HP: {teamHealth[i]}");
}

Vòng lặp lồng nhau

Dùng khi làm việc với lưới 2D (map, inventory, bàn cờ):

// Tạo lưới 3x3 cho cờ ca-rô
int rows = 3, cols = 3;
int cellNumber = 1;

for (int row = 0; row < rows; row++)
{
    for (int col = 0; col < cols; col++)
    {
        Console.Write($"[{cellNumber}] ");
        cellNumber++;
    }
    Console.WriteLine();  // xuống dòng sau mỗi hàng
}

Output:

[1] [2] [3]
[4] [5] [6]
[7] [8] [9]

Ví dụ tổng hợp: trận đánh theo lượt

int playerHP = 100;
int enemyHP = 80;
int turn = 1;
bool ranAway = false;

while (playerHP > 0 && enemyHP > 0 && !ranAway)
{
    Console.WriteLine($"\n--- Turn {turn} ---");
    Console.WriteLine($"Player HP: {playerHP} | Enemy HP: {enemyHP}");
    Console.Write("Chọn: (1) Attack  (2) Heal  (3) Run > ");
    string choice = Console.ReadLine();

    switch (choice)
    {
        case "1":
            int damage = 15 + (turn % 3 == 0 ? 10 : 0);  // cứ 3 lượt được thêm damage
            enemyHP -= damage;
            string bonus = (turn % 3 == 0) ? " (CRITICAL!)" : "";
            Console.WriteLine($"Bạn gây {damage} damage!{bonus}");
            break;
        case "2":
            int heal = 20;
            playerHP += heal;
            if (playerHP > 100) playerHP = 100;
            Console.WriteLine($"Hồi {heal} HP!");
            break;
        case "3":
            ranAway = true;
            continue;  // quay lại kiểm tra điều kiện while, ranAway = true nên vòng lặp dừng
        default:
            Console.WriteLine("Lệnh không hợp lệ, mất lượt!");
            break;
    }

    // Enemy tấn công
    if (enemyHP > 0 && playerHP > 0)
    {
        int enemyDamage = 10;
        playerHP -= enemyDamage;
        Console.WriteLine($"Enemy tấn công, gây {enemyDamage} damage!");
    }

    turn++;
}

// Kết quả
if (ranAway)
    Console.WriteLine("\nBạn đã chạy thoát!");
else if (enemyHP <= 0)
    Console.WriteLine("\nBạn thắng!");
else
    Console.WriteLine("\nGame Over!");

Để ý cách xử lý lựa chọn "Run". Cách dễ nghĩ ra là gán playerHP = -1 cho vòng lặp dừng, nhưng khi đó phần kết quả sẽ in "Game Over!", tức là chạy trốn bị tính như chết. Một biến bool riêng tên ranAway nói đúng chuyện gì đã xảy ra, và phần kết quả kiểm tra nó trước.

Ví dụ này dùng lại gần hết những gì bạn vừa học: while, switch, if/else, toán tử ba ngôi, %, break và continue.

Bài tập

Bài 1: Xếp hạng người chơi Nhập điểm score. In ra rank: S (>= 10000), A (>= 7000), B (>= 4000), C (>= 2000), D (còn lại). Dùng if/else hoặc switch expression.

Bài 2: Mở rương Viết vòng lặp mở 10 rương. Mỗi rương dùng Random để lấy số từ 1 đến 100. Nếu <= 5: Legendary, <= 20: Rare, <= 50: Common, còn lại: Empty. Đếm và in tổng mỗi loại. (Gợi ý: tạo một lần Random rng = new Random(); ngoài vòng lặp, rồi gọi rng.Next(1, 101) trong vòng lặp)

Bài 3: Lưới dungeon In ra một lưới dungeon 5x5. Mỗi ô ngẫu nhiên là "." (trống), "#" (tường) hoặc "E" (enemy). Đặt người chơi "P" ở vị trí [0,0].

Bài trước: C# cho người mới #1: Cú pháp, biến và kiểu dữ liệu Bài tiếp: C# cho người mới #3: Array, List và Dictionary